Helbestvaniya Cegerxwîn
(Bingeha helbestê)
 

Helbestvaniya Cegerxwîn. Ev babet, bivê nevê, navenda rexne ya wêjeyî cihê wê ye. Lê, rexne li ba me çî ye?. Li milê din, mirov dikare bipirse: Gelo rexne ya kurdî heye an na?. Eger em boçûnên dîroknivîs û rexnegirên wêje, bi gelemperî, bipejirînin, û digel wan bibêjin: Rexne zanîneke ji zanînên mirovatiyê ye, bingeh û têorên wê hen in, rexnegir, li ber ronahiya wan, wêje dixwîne û tev dide, çê û neçêyên berhemên wêjeyî ji hevudu dike der, asoyên aferînê li pêş civakê, bi gelemperî, û li pêş wêjevanan, bi taybetî, zelal û sayî vedike.Eger em weha biçin, û vê yekê bawer bikin, bersiv yekser wê diyar bibe, ku rexneyê.li ba me kurdan wateyeke tersî wateya rexneya zanistî heye. Çima?. Rexne li ba me hêriş e, sûclêgirtin e, tawanbarkirin e, nepejirandin e, tunekirina ray û nerînên cida ye. Loma jî gava mirovê kurd evê bêjeyê dibihîse, çavên wî yekser sor dibin, madê wî tirş dibe, sîngê wî hiltê û datê, derdora xwe dipelîne, ji helekê de, mertalan ji xwe re peyda dike, da xwe di paş de biparêze. Ji hêla din de jî tîran û gotinên erzan dicivîne, da bi ser kesên din de bibarîne. Lê eger nasbûn û dostanî hebe, dîsan qirika rexnê tê badan, û hemû şaşîtî û kêmasiyên dostan û hogiran, di bin felsefa (xal û xarzî) de ji bîra dibin, û rexne dibe pesneke bê hempa. Bi encama evan her du awayan jî, civaka me nezan û çavmiç dimîn e. Bi rastî jî gava mirov çavên xwe li nav diyardeyên wêjeya jêrxetiyan digerîne, rexnê li pêş xwe nabîne. Ji roja ku HAWAR derket holê û heya îro gellek berhemên wêje xwe berdane nava civakê, gellek nav û deng hatine dîtin û guhdarkirin, lê heya îro ew berheman hemû tenê li ber siya dil û hestan, dûrî pîvanên heş û zanînê hatine xwendin û pesinandin, loma jî dergehê rexnekirina wêjeya Jêrxetê, wek Deham Evdil Fetah dibêje “dergehekî kilîtkirî ye. Tu kesî ...... xwe nêzî ewî dergehî nekiriye”. Hêjatirîn û berztirîn nimûne li pêş me îro Çegerxwîn e, evî mirovê ku heyşt dîwan bi şûn xwe de hêştine, nav û dengê wî li her çar beşên gewdeyê perçe, û li her deverên ku Kurd lê cîwar bûne, wek helbestvanekî kurd î mezin belav bûye. Kesî heya îro jî xwe nêzî helbestvaniya wî nekiriye. Eger em wêjevanên cîranan, yên ku em Cegerwxîn bi giraniya wan dibînin, bînin bîra xwe, û tevger û çalakiyên ku berhemên wan di civakên wan de peyda kirine ji bîra nekin, hîngê nebûn, an qelsiya tevgera me ya rexneyî wê li pêş me şilf û tazî xuya bibe, û em dê bibînin ka alem gîhaye kû, û em li kû mane. Wek nimûne, dikarim helbestvanê ereb Ebû Teyyib El-Mutenebbî, an jî Cewahirî nîşan bikim, ku pirrên wêjevan û tevaya civaka me Cegerxwîn ji wan kêmtir nabînin. Gava tu pirtûkxana Ereban tev dide, tu bi dehan û bîstan pirtûkan li ser wan û wêjeya wan dibîne, gellek nivîsevan û rexnegiran xwe nêzî wan kirine, kêmasiyên wan berî serkeftinên wan, bê şerm û fedî, diyar kirine. Danustandin, têkiliyên wan çi erênî û çi neyênî, dostanî û hogiriya wan, li ba rexnegiran nebûne xem û qisawet, û ne jî bûne egerên veşartina rastiyên wêjeyî û hunerî, ji ber ku ewana rexne baş naskirine, û ji bo pêşvebirina ziman, wêje, raman û civaka xwe xebitîne û dixebin. Lê gava tu Cegerxwîn dipelîne, tenê tu pêrgî gotinekê dibe: Cegerxwîn helbestvanekî mezin e. Lê ka ev mezinahî heya kû ye?!. Sînorên wê, diyardeyên wê çin e?!. Bersiv nîn e. Eger hebe jî, ji çarçewa pesnên bê deyaxên zanistî bi dernakefe. Di vê pergalê de, tenê dengê xebatekê bi ber guhê me ketiye, ew jî xebata Esker Şamilov e, ku li Azerbeycanê çap bûye. Prof.Qenatê Kuro, di pêşgotina, ku ji bo dîwana Zendـvista nivisiye de, wê nîşan dike. Pêjna helewsteke rexneyî berprisiyar, li gor boçûna wî, ji wê xebatê tê. Lê mixabin ew neketiye destên me. Bi baweriya me, dengvedana vî karî, ji ber gellek sedeman, wê sînorkirî be, çiku hem li devereke dûrî kurdistanê hatiye nivisandin, û hem jî, li gor texmîna me, zimanê wê ne kurdî ye. Da em vê boçûna xwe xav nehêlin, û gotinên bê bingeh bernedin holê, em dê berên xwendevanan bi ber ve pêşgotinên, ku ji bo dîwanên Cegerxwîn hatine nivîsîn, de bidin. Ev pêşgotinan bi pênûsên rêzdarên wek O.Sebrî, Hemîd Derwîş, Kemal Burkay, prof . Qanatê Kurdo, Casimê Celîl, û Ordîxanê Celîl hatine nivîsîn, lê mixabin hemûyan jî xwe nêzî helbestvaniya Cegerxwîn nekirine,ew nedane naskirin, şûna wê di rêveçûna helbesta kurdî de diyarnekirine, tenê li gel naveroka helbestên wî mijûlbûne, ango tenê aliyekî aferînê dane xuyakirin, lê aliyê tewrî giring, ku wê naverokê dixe qulafetê aferîneke wêjeyî, ew jî durv e, ji bîra kirine, tevî ku ewana her tim navê Cegerxwîn bi salixdanên wek helbestvan, biwêj, û şair ve girêdane.Weha xuyaye ewan rêzdaran ji bîrakirine, ku pêşgotinên berhemên hunerî, û kurtelêkolînan pirrê caran, li nik miletên din, raperînên rexneyî di wêjeyan de peydakirine. Nivîsevanê ereb El-Cahiz, beriya ji hezar salî bêtir, weha çûbû, ku wate, ango naverok, li kêlek rêkan belavkirîn e, her kesek dikare wan bicivîne, û bixe hundir gotinên xwe de, lê her kesek nikare wan bixe hundir afrînê. Ev boçûn heya îro jî zindî ye, û wê her zindî bimîne, da bergeha ku di navbera axiftina normal û aferînê de heye ji bîra nebe. Rexnevanên îro jî weha diçin, ku huner durvkirin e, tenê durv dikare nivîsaran bike berhemine wêjeyî hunerî, çiku durv ji bo jiyanê rista herî giring e, û hê jî pê de diçin û dibêjin,: Durvê her berhemekê nîşana serkeftin an binkeftina wê ye. Livandina evê mijarê, bi hemû şax û xalên wê ve, barekî giran e, lêkolîneke fireh û demeke dirêj jê re divên, loma jî em dê wê ji çaxeke din re bihêlin, û tenê bingeha helbesta Cegerxwîn, ku ew jî şaxekî wê mijara mezin e, ji bo vê kurtelêkolîna xwe bikin babet û pêre mijûlbibin. Dema ev babet ji min hate xwastin, ramanên curbecur li min civiyan û ez dudilî kirim, ji ber ku qada evê babetê, li nik me Kurdan, nemaze jî li ba jêrxetiyan, yeka bûr e, kesî ta niha gîsnê xwe lênedayî, nekiriye şûv. Ji hêla din de, Cegerxwîn, di çavên civaka me de, mamosteyê bê hempa hatiye nîşandan, û gellek kesan,torevan, rewşenbîr û siyasetmedarên kurd pesna wî dane û didin, çawa kesekî wekî min,li hember Cegerxwîn mîna şagirtekî tê nîşankirin,wê ewî (mamosteyê mezin) binerxîne?!.Lê meraqa hemdemiyê, ku ez pê bawer im, dudiliya min sar kir, û rê li pêş min hêsan kir. Cegerxwîn di rûpelê 191ê de ji (Jînenîgariya min) dibêje:”Rojekê li dikana mela Hesen, xortan doza ristekê li min kirin. Di hindirê dikanê de min rista (Em guhderz in) got........ Xelkê wan navan bi carekê li hawîr dikana mela Hesen civiyan û derê dikanê hate girtin. Yekî Xerab Babanî, mirovekî girs, bilind ko rengê Kurdên çiya dida xuyakirin, ew çeper çirand û xwe gihande derê dikanê. Çawa ez dîtim, axînek kişand û got: “Tiya, heyfa kurê bavan ko wilo dihn dibin!.. Vî camêrî hîngî xwendiye, dihn bûye”. Lê min dengê xwe nekir û dev ji rista xwe berneda. Tenê heval pê keniyan. Zanîbûn ko ew nizanî ka ez çi dibêjim, nizanî ko doza serbilindiya wî û miletê wî dikim, . Nizanî ko dixwazim wî û bi milyonan weke wî ji bin darê zorê û setemê derxim, û ji pêlên xwîn, şer, berberî, dubendî, talan, şewatê bi şewitandina laşê xwe, bi dînîtiya xwe, bi van ristên xwe, wan bigênim delavê serbestî û peravên azadî û felatê”. Ev boçûn helwesteke têorî ye, ji hêlekê de asta zanîn û şiyariya civakê diyar dike, û li aliyê din, karmendiya helbestê nîşan dike, lewre jî mirov dikare du taybetiyên sereke û giring ên bingeha helbesta Cegerxwîn, di nav xêz, û paş gotinên wê de bibîne, yek ji wan li gel zimanê axiftina helbestî girêdayî ye, û ya din li gel şêweyê derbirina helbestî bestandî ye. Axiftina helbestî, di helbesta Cegerxwîn de, bi sê rewşan diyar e, yek ji wan ravabûn e (eşkere),ya din yekserî ye, û ya sisiyê xiroşanî ye(hemasî). Rexneya kevin, ji Erîstotalîs de bigir û pê de were, her tim bala xwe daye evê rewşê, ew bilind nirxandiye, lewre jî ravabûn û hêsanbûnê wek giringtirîn mercên rastbûna wateyan dibîne. Rêgayên derbirinê û alavên wê çiqas curbecur bin, derbirinên rasteqîn, ku ji wateyan ne kêmtir û ne zêdetir bin, an jî bêjeyên fosforî û xwedî pêjin bin, ravabûn û hêsanbûn her û her nirxtirîn taybetmendiyên şêwe ne. Hêsaniya bêjeyan sînor û nîşana evê ravabûnê ye, divê bêje eşkera bin, xwendevan û guhdar li hember wateyên wan bêjeyan dudilî nemênin, wateyên wan yekser û bê cefa derbasbin hundirê heşan, û pêre jî divê pevekên helbestê bê girêk û servekirî bin, da “wate beriya wan bighênin xwendevanan” û cihên xwe di dil û hestên wan de bistînin. Hemû wêjeyên cîhanê, nemaze ya ewrupiyan û di dû re jî ya Ereban,û Farisan û Turkan, demek dûr û dirêj li ber siya vê têorê berhemên xwe afirandin, ta ku ev rêbaz, di çerxa nozdehê de, li hember hêrişên romantîkan jar bû, û ji hev ket. Ji hîngê de pêjna rêbazên nuh derket holê, ku bêtir xwe bi ser siya bêjeyan de paldidin, ne bi ser bêjeyan de, û zimanê aferînê pêre derbas qunaxine nuh bû. Gava em helbesta Cegerxwîn dixwînin, ev rewş li nik wî sayî xuya dibe. Bêjeyên wî ji sînorên wateyên zimanewanî û ferhengî bi dûr nakefin, siyên wan nînin, ku mirov pê mijûl bibe, birame, wateyan bipelîne, çiku rava û hêsan in, yekwateyîn in, zû û bi lez digihênin xwedevanan. Eger hin caran xwendevan û guhdar pêrgî hinek dijwariyan jî bibin, û di wateyên wan bêjeyan negihênin, teqez ev yeka ne ji ber dijwariya bêjeyê ye, belê ji ber ku ewana zimanê xwe nexwendine û pê nizanin. Em dikarin çend mînakan nîşan bikin: Li jor firok e, li jêr tang û top. Ji xwînê sor bûn, hemî der û şop. Dijmin hilweşand tev gund û bajar. Zar û zêrçê kurd mane ber dîwar. (Berhevoka Kîme ez û Ronak. Rû: 65) Di helbesteke din de dibêje: Hezar salin em gerdenxwar û mest. Tim çav şikestî, reben dîl û mest. Dijmin bo xwe xwest, me jî jê re xwest. Bo dijmin nîvişk, tenê bo me dew. (Jêrera berê. Rû: 27) Ravabûna bêjeyên evan her du nimûneyan gellekî berz e, (firok, tang, xwîn, dijmin, gund, bajar, gerdenxwar, şikestî, dîl). Pêre jî pevekên wan her duyan servekirîn in, hêsan in, nikarin xweneran bi ber ve pûnijiyê de bikşênin. Ne tenê weha, belê mecazên zimanewanî jî gellekî sayî û eşkeran in.Wek nimûne, her du bêjeyên (Nîvişk û dew) ku wateyên ferhengî beradane, û yeka din nîşan kirine, dîsan sergirtî nebûne, mirov zû têdighîne ku mebesta helbestvan ne (nîvişk û dew) e, belê her tiştê biha û yê erzan e, her tiştê bi kêr tê, û yê bi kêr netê ye, her tiştê baş û yê ne baş e. Bi ser de jî ev peyvelîstik alaveka derbirin û rewanbêjiya kevn e, ku bi zimanê erebî jê re (kînayet) tê gotin. Bikaranîna bêjeyan bi evî awayê ferhengî dibe ûşt û egera yekseriya axiftina helbestî, ku hîngê bêje bê pêjn, bê aso dimînin, û naşimitin. Ji ber vê jî tê xuyakirin ku helbestvanê me bi asoyên curbecur yên bêjeyan û wateyan ne bawer e. Helbesta Cegerxwîn her tim bi vî awayî li gel bêjeyan dide û distîne, nikare ewan ji bo wateyên nuh û asofireh bixebitîne. Wek nimûne, Cegerxwîn dibêje: Zû nûjenî bixwîne. Bese kevneperestî. Tu guh mede melakî. Tu guh mede feqîkî. (Hêvî. Rû: 6) Mînakeke din: Ev welatê payedar û serbilind û bê xwedî. Sed emanet, ey birader! Vî welatî bernedî. Tev bihişt e, mêrg û deşt e, qaz û qumrî tim di nav. Nakevî destê me carek, ta bi xwînê avnedî. (Hêvî. Rû: 28) Eger ziman di axiftina normal de metiryalekî pilastîkî yî li ber destan her amade ye, bê pêjn û bê aso ye, ew di axiftina wêjeyî de, çi pexşane be, çi helbest be, metiryalekî fosforî yî bi şewq û ronahî ye. Lê xuyaye haya Cegerxwîn ji evê yekê nîne, ji ber ku bêjeyên evan her du mînakan sînorkirîn e, nikarin wateyên ferhengî li şûn xwe bihêlin, û bi ber ve hinek wateyên din de bişimitin, lewre jî bûne sedema jarbûna kela dilê helbestvan, û giyanê helbestî talankirine û çelmisandine. Ev rewşa bêjeyan û ferhengiya zimên bûye hêmanekî berz û hêzdar ji bo xiroşaniya axiftina helbestî li nik Cegerxwîn, û ew bêgav kiriye, ku bêtir bala xwe bide bilêvkirina bêjeyan., û ên bi teqil û xwedî hukariyeke derveyî vebrêje. Lewre jî tu di helbestên wî de, pirrîcar pêrgî bêjeyên, ku devan û gulman dadigrin, dibe. Wek ( şer, ceng, serxwebûn, mirovperest, serbest, sorgul,dijmin, mêrkuj, xwînxwar, aştîxwaz, koledar ....) pêre jî lêkerên fermanî di helbesta wî de pirr dibin. Heye mirov bibêje, ku taybetmendî û nîr û mercên civakî û rêzanî yên dema Cegerxwîn ji hêlekê de, û taybetmendiyên babet û naverokên xiroşanî û neteweyî,ji hêla din de, rê li pêş axiftina helbestî diqelaştin, û berê wê bi ber ve vî awayî de dikşandin. Bi baweriya min ev boçûn ne rast e, ji ber ku pirrên helbestvanên wê demê ji evan babetên neteweyî bi dûr neçûne, lê pirrên wan neketine ber dava vê yekseriya sar, belê derbirinên wan, zimanê axiftina wan nerm in, bi hêsanî diherikin, bê ku ji heyama helbestî bi dûr de bikefin, û ji saloxanan de nêzîk bibin. Helbesta Cegerxîn a neteweyî û civakî hêjaye, ku wek saloxanan, di civatên mezin û pêşandanan de bête gotin, ji ber ku dikare derûnên xweneran zû germ bike, û wan li gel civînê û pêşandanê zor bibestîne. Lê bi rastî şopa wê jî hêza xwe zû wenda dike. Xuyaye haya helbestvanê me ji vê yekê hebûye, lewre jî berxwe dide, da bandûra wê hinekê jar bike. Ev berxwedan li ber dergehên avakirina pevekê diyar e. Cegerxwîn pirrîcar peveka xwe ji sîstema normal bi der dixe, û cihên hêmanên wê (kirar, paşkber û lêker) diguhêre, ewan bi pêş û paş hevudu dixe. Guhertina cihên hêmanên pevekê ne tenê roleke zimanewanî heye, belê ev yeka şêweyê derbirina helbestî jî ciwantir dike.Wek nimûne, Cegerxwîn dibêje: Wekhev bibin tev êl û ol. Tev şîn bibin ev deşt û çol. (Hêvî. Rû: 35). Her yek ji her du birrên vê malikê pevekek bi serê xwe ye, normaliya hevoka yekê bi vî awayî ye (Tev êl û ol wekhev bibin) û ya duduyê jî weha tê ( Ev deşt û çol tev şîn bibin). Lê gava helbestvan lêker bi pêş de anî, û kirar bi paş de xist, hîngê du mebestên zimanewanî û ciwanî pêk anîn, û her du jî ji bo ramana xwe kirin karmend. Ji hêla zimanewanî de, paş û pêşxistina hêmanên hevokê wateyê teqez dike, û ji warê ciwanî de, rêzbend (qafiye) cihê rawestinê ye, loma jî hêjayî peyvên bê tevger e,ango xweristiya rêzbenê şûna wê ji bo navan layiq dibîne, ne ji lêkeran re, çiku lêker tev de tevger e.Bi vî awayî helbestvan naveroka pevekê teqez dike, ku wekhevî beriya her tiştî xem û qisaweta wî ye, û li milê din jî rêzbendê hinekê nerm dike. Lê mixabin Cegerxwîn nikare evan serkeftinan biparêze, an bi rê ve bibe, ji ber ku pirrê caran lêkerên fermanî milên wan ber bi jêr xar dikin, û zora wan dibin, û pêre jî ciwaniya helbestê birîn dikin , ewê ji heyama helbestî bi dûr dixin, û helbestvan jî dixin şûna şîretvan û fêrkeran. Gelek nivîsarên Cegerxwîn ji bo vê boçûna me mînakên hêja ne,nemaze dîwana (Zend-Avista). Hemû nivîsarên di hundir vê dîwanê de nikarin şûna xwe di meydana helbestê de bibînin, çiku kêş û rêzbend û lihevhatina kîtan nikarin bi tena xwe helbestê bafirînin. Cegerxwîn, di vê dîwanê de, ji bîra dike ku ew helbestê dinivisîne, tenê ew waneyan ji bo şagirtan pêşkêş dike, û bi ser de jî nikare rola mamosteyan bilîze, ji ber ku waneyên wî bê şirovekirin in, tenê fermanan dide.Wek nimûne: Tu rêzan be carek, siyaset bixwîn. Bi vê xwendinê rêçika xwe bibîn. (Zend-Avista. Rû: 55). Bibe Partîzan bi rist û dirist. Digel Partîzanan here dest bi dest. (Zend-Avista. Rû: 57). Bibe dezgevanek bilind û mezin. Tu dezgê bixwîn, çi mêr û çi jin. (Zend-Avista. Rû: 98). Bibe ajiwek, hişiyar û çeleng. Tu her tiştî bajo, çi lorî , çi teng. Dibî rojekê ev bi kêrî me bê. Nikarin xelasbin ku ev rê nebê. Gerokê, firokê tu bajo heval. Bibe ajiwekî pir çeleng û şepal. (Zend-Avista. Rû : 145).
Şêweyê derbirinê di bin tîna evan lêkerên fermanî û yekser de (rêzan be, bixwîn, bibe, bajo) milşikestî xuya dibe, nikare hilkişe asoyên helbestê. Bi ser de jî Cegerxwîn qirika bêje û rûçikan (sîfet, adjectiv), ji bo xatirê rêzbendê badide, û (teng) li şûna (tang) dinivisîne, û her du rûçikên (çeleng û şepal) di cihên ne layiq de bi kar tîne. Helbest afirandineke xwedî pêjne. Ev lêkerên fermanî jî pêjnê dikujin, wêneyên hunerî talan dikin, guhêzê (xeyal) jar dikin, û pêre jî axiftin dibe axiftineke normal. Bingeha guhêzê, di helbestê de, bi alîkariya wênekêşiya zimanewanî tê xuyakirin û naskirin, loma jî wênekêşî di meydana aferînê de roleke nirxbiha heye, ku dikare ji bo zindîbûna derbirinê bibe alava tewrî giring, lê tiştê balkêş ewe, ku divê têkiliya wêneyên hunerî li gel dem û rêveçûna civakî û zimanewanî ji bîra nebe, da ew wêneyan karibin zindîbûna derbirinê diyar bikin û biparêzin. Tevî ku helbesta Cegerxwîn nirxê wênekêşiyê û rola wê baş dizane, û derbirina zimanewanî pirrê caran mebesta xwe di siya wê de dibîne, lê şêweyê derbirin û wênekêşiya hunerî li ba Cegerxwîn her tim alavên kevin ji bo xwe dike deyax,lewre jî her tim di çarçewa (kînayet)ê û berehevdanê (teşbîh, wekhevkirin) de dimîne. Wek nimûne, Cegerxwîn dibêje : Rengê bêjen kûr dinalim, xanî bûye rengê çal. (Hêvî. Rû : 67). Ev berehevdan (xanî bûye rengê çal) dikare me bi rewşa û pergala, ku helbestvan tê de ye, agahdar bik,e, û şanî me bide ka çiqas ew bêhnteng bûye, lê li hember livandina hestên xweneran ji hêz dikefe,lew hebûna peyva, ku têkiliya wekhebûnê di navbera du tiştan de peyda dike, ku mirov dikare wê bi (alava berehevdanê) binavîne, bandûra berehevdanê sist û qels dike. Berehevdan alaveke wênekêşiyê ye, hinek rûçikan ji tiştekî distîne.û tiştekî din pê direwşîne, wek çawa berehevdana jorîn diyar dike, ku kelbestvan her du rûçikên (teng û tarî) ji çalê istandine, û bi ser xanî ve kirine. Lê berehevdan bi xwe nizimtirîn û jartirîn alava wênekêşiya hunerî ye, bi ser de jî hebûna peyva (bûye) têkiliya wekhevbûnê di navbera xnî û çalê de kêmtir kiriye.Cegerwxîn pirrê caran evî cureyê berehevdanê bikar tîne, wek çawa evan mînakên jêrîn diyar dikin : Bejn û bala rengê serwa. (Hêvî. Rû : 114). Wek gurê birçî gihande pişt girik. (Hêvî. Rû : 116). Ebrû ji rengê dalê. (Hêvî. Rû : 123). Dêm hingiv e, por wek şevan. (Hêvî. Rû : 123). Xuyaye Cegerxwîn neyêniya evê yekê baş naskiriye,loma jî carcaran alava berehevdanê bikar nîne, wek çawa di evan mînakên jêrîn de numa ye : Çen gewher û ebrû kevan. (Hêvî. Rû : 145). Du birhên reş kevanê min. (Hêvî. Rû : 91). Bi rastî jî gava alava berehevdanê jê dikefe, hem derbirin xurt dibe, û hem jî wêne ciwantir dibe, lê mixabin Cegerxwîn nikare evî cureyê berehevdanê bafirîne, belê her tim xwe bi ser bermayên pêşiyan de paldide, mebesta xwe li ba wan dibîne, û dibe deyndarê wan, nemaze jî di helbesta evînî de, wek çawa wê di rûpelên bêne de bête diyarkirin. Cegerxwîn ne tenê evê alava wênekêşiya hunerî bikar tîne, belê wêneyên wî pirrîcar di navbera (kînayet)ê re diyar dibin. Kînayet ewe, ku peyvek dibe nîşana hinek rûçikên din, wek çawa evan nimûneyên jêrîn diyar dikin : Bi devken û bi yarî. Şekir ji dev dibarî. (Berhevoka Kîme ez û Ronak. Rû : 182). Lê ji çavan tîr dibarin. (Jêdera berê. Rû : 422). Di dil de agir û pêt e. (Hêvî. Rû: 96). Her du peyvên (şekir û tîr) bûne nîşanên rûçikên dilberê,ku hem gotin û axiftina wê xwaşik û şêrîn in, û hem jî awirên wê tûj in, dil-êş in, û bi şewat in. Weha jî her du peyvên (Agir û pêt) bûne nîşana êşên giran. Lê mixabin Cegerxwîn karmendiya wênekêşiyê ji bîra dike...Belê. Ew ji bîra dike, ku wênekêşî alaveka ciwanî ye,şêweyê axiftinê ji asta normal dikşîne asta ciwan.Lewre jî wênekêşî li ba wî, ne tenê xwe bi ser berehevdanê û kînayetê de pal dide, belê pirrê caran dadikefe asta salixdaneke sar jî, wek ku dibêje: Bisk bi têl ê, ser bi zêr ê!. Pir çeleng ê xweş ciwan ê!. (Brehevoka Kîme ez û Ronak. Rû: 205). Nazik ê şox û şepal ê!. (Jêdera berê. Rû 206) Ji kuştina dilan re pir xurt û jêhatî ye. (Jêdera berê. Rû: 208). Pir şepal ê, şox û şeng ê!. (Hêvî. Rû: 72). Gava wênekêşî ji ezmanê aferînê dadigere asta rêzkirina bêjeyan, hîngê alavên rewanbêjiya kevin li ser şêweyê derbirina helbestvana hukardar dibin, û ewî bi ber ve peyvelîstinan de dikşênin. Cegerwîn jî detiye ber dava wê yekê, û Pirrê cara (cînas û tîbaq) bikar aniye, wek Cawa dibêje: Cîgerxwîn bû, ji derdan. Min can û dil bi derdan. (Hêvî. Rû: 95). Hin bi rewşa min kenîn, û hin girîn. (Hêvî. Rû: 115). Nizanim ev salixdanên yekser çiqas dikarin xweneran bi naverokên xwe bawerkirin bidin, an hestên wan bilivînin. Bi ser de jî her tim wêneyên Cegerxwîn ji bermayên pêşiyan diherikin, û nikarin ji bandûra wan rizgar bibin. Her ku tu helbesteke wî, nemaze di warê evînî de, dixwînî, Melayê Cizîrî, an Pertew Begê Hekarî, an jî Macin yekser têne bîra te. Wek nimûne, helbesta “Dil ji min bir” ku di dîwana “Kîme ez” de ye, Bi çarekê nikare ji dava bandûra Melayê Cizîrî bi derkefe, bi ser de jî, ne tenê li paş helbesta Cizîrî dimîne, belê hinek wêneyên wê birîn dike.Her du helbestvan (Cizîrî û Cegerxwîn) dilberê dipesinin, lê tu pê hay dibe ku dildera herduyan yek e, çiku bejna dilbera herduyan serwe ye, gerdenê wê şemal e, dêmê wê roj e, ebriwên wê nûn in(Tîpa nûn a erebî), heyv in, û kevan in, ango zirav û xar in, dilbera Cizîrî awir piling e, ya Cegerwîn awir şûr û şêr e, ya herduyan şox e, şeng e, nazik e, şêrîn e, cîwan e.Biskên dilbera Cegerxwîn pirrê caran li hev badayî dirêj û reş in, li ser sîngê sipî wek marê reş daleqandî ne: Sînga sipî reşmar li ser. (Hêvî. Rû: 185). Rengê mar in reşgulî. (Berhevoka Kîme ez û Ronak. Rû: 422). Lê ev wêne li ber deriyên aferîna Elî yê Herîrî milxar e, ne ji aferînên Cegerxwîn e. Çiku Herîrî, beriya wî, bi sedê salan weha çûbû û gotibû: Werdan ji nêv zulfan derîn, şula binefşê têwerîn. Bala û qedda er-erîn, her yan li ser marê reş e. (Şaîrên kilasîk ên Kurd. Rû: 26). Weha jî dawîya helbesta Cegerxwîn nikare ji bandûra pêşiyan rizgar bibe, û her car ew navê xwe di malika dawî de bi cih dike. Ev xalek li nik hemû kilasîkên kurd diyar e, ku ewana navên xwe di dawîya helbestên xwe de digotin.Belkî ev gav, di dema wan de, ji ber nebûna çapemeniyê bû, û mebesta wan ew bû, ku berhemên xwe biparêzin, lê domkirina wê di dema Cegerxwîn de, nemaze jî deh – panzde salên dawî, dibe şûna pirsekê, û awayê avakirina helbestê di siya wan pêşiyan de dihêle. Weha xuya dibe ku şêweyê derbirina Cegerxwîn yekekî bîrî ye, ango ew aferînên pêşiyan, ên ku xwendine û jiber kirine, tîne bîra xwe, û derbirin û wêneyên xwe ji wan werdigre. Evê yekê Cegerxwîn xistiye ber dava carandinê. Her kesê li birrê evînî, ji dîwanên wî vegere, wê bibîne ku çawa û çiqas caran Cegerxwîn bûye dîlê carandin û dubarekirinê.Dilber her tim şox û şeng û şepal e, ebriwên wê dipesine, û her car jî eawan dal in, heyv in, kevan in, (zirav û xar in), bejna wê mîna dara serweyê ye, (zirav û dirêj e), lêvên wê her car şêrîn û qend in, memikên wê her tim sêv in, biskên wê lihev badayî û wek marê reş bi ser sîng de daleqandîn e. Bi gotineke din, mirov dikare bibêje, ku ferhenga zimanewanî ya evîndariya Cegerxwîn di bin dubarekirinê de milxar e. Dubarekirin ne tenê roleke neyênî di ciwaniya helbestê de heye, belê bi ser de jî hewesa xwendinê li nik xweneran sar dike, û hin caran jî dibe egera êşên derûnî. Eger em werin warê kêşê û awaza helbestê, em dê helbestvanê xwe dilsozê kêşê bibînin, destan ji wê bera nade, û ji rêça kilasîkan bi der nakef. Ma me beriya vê nedîtibû çiqas ew dilsozê wan bûye, çi ji warê peyvan, û çi ji warê şêwe û wênekêşiya hunerî ve?!.. Lê tiştê balkêş ewe, ku Cegerxwîn, li kêlek hemdemên xwe, berê kilasîka kurdî ji (urûda erebî) daye alîkî din, ewana kilasîka kurdî bi ber ve kêşên folkilora kurdî de kişandine. Tevî ku em nikarin serkêşiya evê gava giring bidin dest wî, ji ber ku helbesta Kamiran Bedirxan, ku dîwana wî “Dilê kurên min” sala 1932yê çapbûye, li gor evan kêşên folkilorî hatiye hûnandin, û li ser bingeha dengdêran ava bûye, lê helbesta Cegerxwîn ev gav li ba kilasîkên kurmanciya jor çespand, beriya ku helbesta kurmanciya jêr jî berê xwe bide wan kêşan. Helbesta Cegerxwîn bi awa û formên bangan (kît) hatiye hûnandin, gellekên wan “şeşbangîne, heftbangîne, heyştbangîne, dehbangîne, û mîna stiranên kurdî bendên wan li hev tên, û bi teqil têne gotin û stranê” ji ber ku li saz in , û li gel rêzbendê dilsoz in. Dilsoziya Cegerxwîn di vî warî de, weha diyar e, ku ew ji bo xatirê parastina kêşê pirrîcar bêgavî bikaranîna hinek bêjeyên bê sûd bûye, ku di hevokên wî de cih girtine. Wek nimûne: Rojê ko min dî bi çavan. (Hêvî. Rû: 125). Min xweş bi çavan lê nerî. (Hêvî. Rû: 123). Peyva (çavan) di evan her du mînakên jorîn de bê sûd e, mirov dikare wê bavêje, bê ku wate birîn, an wenda bibe, ji ber ku her du lêkerên (dî û nerî) şûna wê digrin, û mebestê diyar dikin. Ev kêmasî li ba Cegerxwîn pirrêcaran diyar dibe, û destlatiya kêşê li ser wî sayî dide xuyakirin, wek çawa di evan mînakên jêrîn de numa ye: Mey ji lêvan daye min. Min ji lêvan mey vexwar. (Hêvî. Rû: 82). Maçek ji du lêvan bide, ey lêvşeker!. (Berhevoka Kîme ez û Ronak. Rû: 195). Hin carên din hewesa diristkirina kêşê bûye sedema jibîrkirina rêbazên zimanewanî, wek çawa ev mînaka jêrîn diyar dike: Van mexolan kirne talan. Bax û gulzarê dimin. (Hêvî. Rû: 65). Pergala pirranî, di liqê Botanê de ji kurmanciya jor, bi paşkîta (an) pêk tê (gund – gundan), lê gava navekî ku di vê pergalê de be, bi ser navekî, an bernavekî din ve bibe, hîngê verêsek peyda dibe, û paşkîta (an) dibe(ên),(gundên me). Lê di liqê Hekarê de dibe (êd), (gundêd me).Cegerxwîn ev mînaka jorîn bi liqê Hekarê gotiye, lê ji bo diristkirina kêşê dengdêra ( i ) xistiye paş tîpa ( d ), ku mîna daçeka ( di ) bûye, û li derveyî rêbaza rêzimên çûye. Cegerxwîn gellek caran evî awayî, ji bo xatirê kêşê, bikar tîne, wek çawa dibêje: Em kuştiyê çavên direş û dêmên gulîn e. (Hêvî. Rû: 75). Pir kuştiyê çavên dibelek vane me dîne. (Hêvî. Rû: 75). Dane ber lêvên dimin sîng û qirik. (Hêvî. Rû: 115). Tenê diristkirina kêşê bûye sedema hebûna kîta (di) di evan her sê mînakan de, û pêre jî rêziman bûye qurbana vê yekê. Bi vî awayî tê xuzakirin, ku kêş li ser bingeh û avakirina helbesta Cegerxwîn gellekî rikdar e, û ew xemxwerê wê bûye, ta ku ewî berxwe daye para xwe bixe warê têorî de jî, vê lomê ewî lêgerîneke fireh di vî warî nivisandiye, û “Hespên xweşxwanên kurdî” şirovekirine. Beşek ji vê lêgerînê, ku çar hespan şirove dike, di hejmara 22ê a Hawarê de belav bûye. Ji vê pê ve, helbesta Cegerxwîn bi du-sê formên kevin diyar dibe,lê pirrên wan an mesnewî ne, ku rêzbenda her du birrên malikê yek kît heye, ji ya malikên din cuda ye: Şoriş dest pêkir qêrîn û gurmîn. Gule barandin li hawîr xurmîn. Li jor firoke, li jêr tang û top. Ji xwînê sor bûn hemî der û şop. (Berhevoka Kîme ez û Ronak. Rû: 65). An jî çarîn in, ku her sê xêzên pêşîn yek rêzbend hene, lê ya xêza çarê hem cuda ye, û hem jî ta dawiya çarînan bê guhertin dimîne: Agir û pêta evînê. Awirên wê lebşêrînê. Kuştime roja evînê. Ah û nalîn hey hewar. Pir divêm carek bibînim. Perdeya ser rû hilînim. Serxweş û bê tîn bimînim. Ah ji bejna wek çinar. (Hêvî. Rû: 148). Weha xuyaye, ku Cegerxwîn her tim di siya pêşiyan de paldaye, ji bermayên wan bi dûr neçûye, her car û li her helwestekê destê xwe li ber wan vekirî, ewan jî çekûs nebûne, her tim pêre camêr bûne, û ji bo şêwe û derbirina wî bûne alîkarên bê hempa. Ev boçûn û rayên me dikarin pirsekê li ba xwendevanan bilivînin: Gelo Cegerxwîn li kû ma ye?!. Te Cegerxwîn xiste paşila pêşiyan, li gor nerîna te, ew bûye dengvedana wan. Ma ew bê taybetiyên kesayetî ye?!. Belê...Ev pirseke şûngirtî û balkêş e.Lê wek çawa dîwanên wî li ser du beşan parvekirîn in, bersiva vê pirsê jî wê bi du awayan bê, her du jî wê hevudu tewa bikin. Çiqas em hezkirên Cegerwîn bin, ray û nerînên xwe ji dil û hestan, dûrî boçûnên heş û rêbazên rexeneyê bidin, em nikarin, di tenga helbesta evînî re, Cegerxwîn ji paşila pêşiyan, nemaze Melayê Cizîrî, bi derxin. Her helbesteke wî, her peyveke wî, her wêneyekî hunerî ewan pêşiyan tîne bîra me, her tim li wan vedigere, û derbirinên wan bikar tîne. Cegerxwîn jî evê yekê lixwe dine. Dibêjin carekê ji wî hate piskirin ma çiqas akama Cizîrî li helbesta wî heye, ew bi vî awayî bersivê dide :”Eger ji dîwana Cizîrî pê ve tiştek di tûrkê min de tune be, ma çawa bandûra wî li min wê nebe?!”. Lê helbesta civakî û neteweyî, bi şêweyê wê yê xiroşanî, bi peyv û têgehên nuh, bi naverokên hemdem, bi kêşên lezok û awaza xiroşanî, bi ser de jî rizgarkirina kilasîka kurdî ji bêjeyên biyanî, kesayetiya Cegerxwîn a hunerî eşkera û sayî diyar dike, ewî mirovî karîbû ev têkiliya dijwar, ku di navbera naverokên nuh û durvê kilasîk ê kevin de heye, hêsan bikira, û gellek helbestvanên pey xwe, ta roja îro, di paşila xwe de bihêştana. ***** *** ***** Jêder û çavkaniyên lêkolînê: a. Bi zimanê kurdî: 1. Cigerxwîn, Kîme ez û Ronak. Weşanên Deng, çapa duwem, Istenbul 1993. 2. Cigerxwîn, Zend-Avista. Weşanên Roja nu 2, nimra çapê ne diyar e, Stockholm 1981. 3. Cigerxwîn, Şefaq. Weşanên Roja nu 4, nimra çapê ne diyar e, Stockholm 1982. 4. Cigerxwîn, Hêvî. Weşanên Roja nu:6, nimra çapê ne diyar e, Stockholm 1983. 5. Cigerxwîn, Jînenîgariya min. Weşanên Apec , çapa yekemîn, Stockholm 1995. 6. Abdulreqîb Yûsuf, Şaîrên klasîk ên Kurd. Weşanên Jîna nû 17,çapa yekemîn,Uppsala , Sweden 1988. 7. Prof. Qanatê Kurdo, Tarîxa edebyata kurdî 1. Weşanên Roja nu, nimra çapê ne diyar e, Stockholm 1983. 8. Dr.Husên Hebeş, Raperîna çanda kurdî di kovara Hawar ê de. Belvgeha Hogir, çapa yekemîn, Bonn 1996. 9. Dr. Ebdil Mecîd Şêxo, Kovara çiya. Awêna çanda kurdî li Ewropa 1965 – 1970. weşanên Dengê Bakur, çapxana Adar Graphics, çapa yekemîn, Elmanya 2003. 10. Deham Evdil Fetah, Nêrînek Rexneyî li helbesta kurdî, çapxana elkatêb el-erebî, nimra çapê ne diyar e, Dîmeşq 1992. b. Bi zimanê erebî :
1.الدكتور محمد غنيمي هلال, النقد الأدبي الحديث, دار العودة بيروت 1987, رقم الطبعة غير معروف .
1. Dr . Mohammed Xuneymî Hîlal, Rexneya toreyî ya nuh.
2. الدكتور شكري محمد عياد, المذاهب الأدبية و النقدية عند العرب و الغربيين, سلسلة عالم المعرفة رقم 177,الكويت1993.
2. Dr.Şukrî Mohammed Eyyad, Rêbazên toreyî û rexneyî li nik Eereban û Rojavayiyan.