Rewanbêjî û Rexne

 
- 1 -
Peyva ( Rewan ), ji warê zimanewanî de, gelek wate hene. Yek ji wan: Xwendina pirtûkê, an berhemê bê şaşîtî ye. Eger em awayê xwendinê; li gor siyaqa deqê nivîsînê, û pêdiviyên hewildanên, ku dikarin hest û agehên nivîsevan di navbera xwendinê re diyar bikin, ji bo xwendina bê şaşîtî û derbirînî bikin deyaq û bingeh, hîngê em dê zanibin, ku ev wate dide xuyakirin, ku xwendina berhema wêjeyî ne karekî hêsan e, belê gelek cefa û jêhatîbûn jê re diviên. Ev cefa di navbera bidestxistina zanîna usûlên şêweyê gotinê û derbirînê re diyar dibe, lewre jî zimanzanên Kurd peyva ( Rewan ) bi ser ya ( bêje ) xistine, û têgeheke hevedudanî jê peyda kirine, û ( Rewanbêjî ) bi mebesta ciwanî û xwşikbûna gotinê û derbirînê xebitandine.
Rewanbêjî di zimanê erebî de belaxet e, ji lêkera ( belexe ) pêkhatiye, û wateya gihîştinê hildigire,lê zimanzanên Ereb, wateya evê peyvê, fireh kirine, û weha çûne, ku mebesta têrmînî ya wê ew e, ku gotinê û axiftinê bi awayê tewaw, numa û ciwan bigihîne guhdar û xwendevanan.
Di zimanê elmanî de jî peyvên ( Deutlich , Deutlichkeit ) wateya numabûnê hildigirin, lê peyva elmanî ( Beredsamkeit ) di vî warî de bi wateya ciwanî û xweşikbûna derbirînê tê xebitandin, pê re jî wateya ( Rewanbêjî ) ya kurdî, û ( Belaxet ) ya erebî bi temamî hildigire.
Di zimanên ewrupî de; yê elmanî jî di nav de, peyva ( Rhetorik -Rêtorîk )*, ku bawer im ji bermayên Girîkan e, tê xebitandin, û dîsan wateya ewan her du peyvên kurdî û erebî werdigerîne, pê re jî yekser li gel ciwanî û xweşikbûna gotinê û derbirînê tê girêdan, lewre gava derbirîna kesekî, kesekê ciwan û şayîk be, tê gitin: Ev kes rewanbêj e, belîx e, rhetorisch – rêtorîş e.
Xebitandina evan têgehên derbasbûne dide xuyakirin, ku di navbera gotin an jî derbirîna normal û ya ciwan de cidahî heye, eger ev cidahî nebûwa, zimanzanên wan zimanan jî dê xwe ewqas ji bo afirandin wan têgehan newestandibana, û ne jî dê serên xwe bi şirovekirin û diyarkirina hêmanên rewanbêjiyê bêşandana.
Tevî ku gengeşe û gotubêjên, ku di warê wêje de li ser zibanên nivîsevanên me digerin, an jî mirov wan di alavên weşanên kurdî de dibîne û dixwîne, ji vê pirsê ne bê par in, lê pirtûkxaneya kurdî, wek ji min ve xuya ye, ji vî warî de vala ye. Ti berhemên têorî, ku ev mijar gengeşekirine, an hêmanên rewanbêjîyê şirovekirine, di destan de nîn in. lewre jî mirovê, ku vî warî bilivîne, dê pêrgî gelek astengên paşkêş bibe. Lê tevî vê yekê, divê mirov berxwe bide.
Li gor boçûna me ya jorîn, ku wateya rewanbêjiyê ciwanî û xweşikbûna derbirînê ye, em dikarin bêjin, ku rewanbêjî zanisteke xwedî sînor û tuxûb e, rûdaw û şaxên wê hen in, hemî jî li gel hêmanên şêweyê derbirîna hunerî bestandî ne.
Rewanbêjî, ji hêlekê de, li ba wate û ramanên deqê nivîsînê radiweste, wan vedikole, lihevhatina hevokan û helwesta ramyarî û derûnî dipelîne, rê li pêş nivîsevanan dûz dike, da karibin hevok û wêneyên lêvane, ku ji bo ramanên ku di serên wan dene, layiqin, bafirînin,û taqetên ( tecrûbe ) xwe pê biderbirînin, lewre jî rewanbêjî ne tenê li her hevokekê bi tenha dinêre, belê bi ser de jî têkildariya hemî hevokan li gel hevdu, û hevkariya wan hemiyan ji bo diyarkirina helewsteke ramyarî û derûnî, ku deqê nivîsînê berxwe dide, da wê helwestê wergerîne, xem û qisaweta rewanbêjîyê ye.
Ji hêlekê de jî, hest, ageh û wêneyên guhêzî ( xeyalî ) mijara rewanbêjiyê ne, çawaniya hestan û agehan, û awayê avakirin û xebitandina wênyên hunerî dipelîne, ka ewana li hevdu dibanin yan na, ji ber ku hest û ageh jêdera guhêz û wêneyan e, bi ser de jî şimitandina peyvan bala rewanbêjiyê gelekî dikşîne, lewre her tim awayên mecazê û rola wan di avakirina deqê nivîşînê de dipelîne.
Ji hêla din de jî, rewanbêjî raxistina peyvan di hundirê hevokan de diplenîne, wateyên ku ji paş û pêşketina peyvan di hevokê de peyda dibin, raxistina hevokan li gel hevdu, têkildariya wan ya hevbeş, şûnên daçekan,û her tiştên ku ciwaniya şêweyê derbirînê diyar dikin, ustûbarên rewanbêjiyê ne.
Her weha rewanbêjî li gel awayên şêweyên gotinê, pirsane, matmayî ,fermanî û her wekî din, radiweste, şimitandina wan, û wateyên, ku ji ber wê şimitandinê peyda dibin, şirove û numa dike. Wek nimûne, gava mirov pirsekê dike, û dibêje: ev çî ye?, te çi kir?, wî/wê çi nivisand?, hîngê ev şêweyê pirsane ji çarçewa pirsê bi dernakeve, belê mirovê wan pirsan dike, û pê re jî her tim li benda bersivê dimîne. Yanê balkêşiya rewanbêjî di vî şêweyî de nîne, lê eger em van nimûneyên jorîn bidin kêlek evê pirsa Ehmedê Xanî, û li wan binerin, hîngê em dê bibînin, ku şêweyê pirsane çawa dişimite, û roleke din di ciwaniya derbirînê de dilîze, pê re jî delameteke dine, ji ya pirsa normal cida ye, li pêş evî şêweyê pirsane peyda dibe. E. Xanî dibêje:
Aya bi çi wechî mane mehrûm?!..
Bîlcumle ji bo çi bûne mehkûm?!..(1)
Diyar e, ku ev her du pirs li benda bersivê namînin, belê ewana hestên Xanî werdigerînin, û didine xuyakirin, bê ka ew çiqasî dijberê rewşa tehl û dijwar, a ku gelê wî dorpêç dike ye, û wê napejirîne. Bi ser de jî pêjna germkirina giyanê berxwedanê di derûnan de, ji wan pirsan tê. Pê re jî tê xuyakirin, ku çawa şêweyê pirsane dişimite, delameta xwe ya normal bi paş de xwe dihêle, û yekeke dine ciwanî distîne.
Bi vî awayî tê xuyakirin, ku şûnên peyvan û awayê xebitandina wan di her hevokê, ango di siyaqa hevokê de, wate û mebesta wan peyvan diyar dikin, pê re jî sayî xuya dibe, ku karînên peyvan ji bo afirandina wateyên curbecur gelek in, û wateyên ferhengî, ti caran, nikarain wan karînan gem û sînor bikin.
Ev yeka, boçûna, ku ji bermayên Eristotalîs e, ku dibêje, her peyvek ji bo wateyekê peyda bûye, bi paş guhên xwe de davêje, ji ber ku, li gor boçûna rexnevanê îngilîzî Richards.I.A, tenê tîpên peyvan cihgirtîn e û nayêne guhertin, lê wate li ti cih û şûnan ranawestin, belê ewana (wate) berhema zayandinina rewanbêjî ne.
- 2 -
Têgeha ( Rexne ), bi wateya ( Nerxandin ), dîsan dide xuyakirin, ku usûl û pêdiviyên wê, wek karekî wêjeyî ye, hen in. Ev kar zanîn û naskirina taybetmendiyên ewî tiştê, ku mijara nerxandinê ye, pêwîst dibîne, ji ber ku tiştê ne nas nayête nerxandin. Lewre jî rexneya wêjeyî xwedî rêbaz e, gava rexnevan deqê wêjeyî dinerxîne, xwe bi ser wan rêbazan de pal dide. Ev boçûn me ber bi delameta rexneya wêjeyî de dikşîne.
Du delametên rexneya wêjeyî hen in, hemî rêbazên rexnê, her yek li gor baweriyên xwe, hewldidin da wan delametan pêk bînin.
Delameta ciwanî û hunerî:
Wêje li gor vê delametê cureyekî huner e, lewre jî rexne li ba durv û naveroka deq, an berhema wêjeyî radiweste, wan şirove dike, hêmanên wan diyar dike, wan hêmanan li gor taybetmendiyên her celebekî wêjeyî gengeşe dike, û di dû re jî nerîna xwe numa dike, ka ew deq, an berhem serkeftî ye, yan na.
Rexne, ji hêla durvê berhemê de, li ba zimanê wêjeyî radiweste, li peyvan dinêre, ka ew peyvan hêsan in an giran in, pêjindar in an bê pêjn in, helbestî ne yan na, jiyanî ne an ferhengî ne, û her wekî din. Pê re jî li ba şêweyê nivisandinê radiweste, û numabûn û ne numabûna wî, hêz û qelsiya wî, lihevhatina hevok û wateyan, hêmanê tevgerê, xebitandina lêkeran (buhêrek, niho û mande ), dipelîne, û di wê navberê re derbas ba wêneyên hunerî û hemî cureyên axaftina mecazî dibe, wan şirove dike, curyên wêneyan diyar dike, lihevhatina wan û ramanên, ku werdigerînin, dipelîne, dalametên wêneyan û rola wan di warê wergerandina taqeta nivîsevan û dihehgihîştina aferîner û xwêner diyar dike.
Her weha rexne celebên wêjeyî, li gor durv û alavên avakirina wan, ji hevdu cida dike, hêmanên her yekî ji wan ji hevdu vediqetîne, wek nimûne, ew gotarê li ser sê hêmanan( pêşgotin, hundir û paşgotin ) datîne, û pêdiviyên serkeftina her hêmanekî diyar dike. Her weha jî hêmanên çîrokê û yên şano ji hevdu û ji yên gotarê cida dike, û çîrobêjiyê, bûyer, kes, hevpeyvîn, girêk, çareserkirina girêkê, û armanca çîrokê, û gengeşekirina wan li gor rêbazên rexnê yên curbecur, wek sedemên serkeftina vî celebê wêjeyî dibîne, û ji bo şano, li gor pêdiviyên rexneya kevin, sê cureyên yekîtiyê ( yekîtiya demê, ya cih û ya mijarê ) diva dibîne, bi ser de jî hêmanên huneriya wê, wek bûyer, kes, hevpeyvîn, tevger ji bîra nake.
Ji vê bi şûn de, rexne, di meydana helbestê de, li awaz û ritma (إيقاع ( wê dinere, ka ew lezok e, an giran e, ka ew û helwesta derûnî ya helbestvan li hevdu dibanin, yan na, û her du awayên awazê, derveyî û hundirî, û rola, ku ewana di warê wergerandina heyama derûnî, ya helbestê de dilîzin, diyar dike.
Lê gava rexne tê, warê naverokê dinere, hîngê wate, raman û hest û ageha nivîsevan dibine xem û qisaweta wê, ka ev wate û ramanan nû ne, an bermayên kesine din in, hindik tên gerandin, an pir hatine û têne cûtin, ta çi radeyê dikarin hestên nivîsevan hilgirin û wergerînin, ew hestan xweyîtî tekane ne, an tevayî ne, rast in, an derew in ( mebest rastiya hunerî ye, ne ya heyênî ye ), çi akama wan li ser şêweyê derbirînê heye, û gelek pirsên dine li derdora naverokê digerin, li pêş rexneyê serên xwe hildidin.
Delameta têorî:
Mebesta me ji vê delametê ew e, ku rexneya wêjeyî hukariya berbiçav heye, dikare ji bo nivîsevan, xwêner û tevaya tevgera wêjeyî sûdar be.
Rexneya wêjeyî, ji hêlekê de, karmendiya nivîsevan dike, ji ber ku wêje û berhemên wî dixwîne, vedikole, hêz û qelsiya wan, an jî warên serkeftî ji yên ne serkeftî di berhemên wî de diyar û ji hevdu cida dike, û dikare asoyên fireh li pêş wî veke, wî ber bi pêş de bikşîne.Ji ber vê jî gava rexne bala xwe nede berheman, pirê caran xwediyên wan berheman gilî û gazindan dikin. Bi ser de jî rexne siha xwe li nivîsevanên nû gîhayî û behreya wan dike, û wan ber bi pêş de dikşîne.
Her weha xwêner jî ji sûda rexneyê ne bê par e, ji ber ku rexne dikare ji bo têgihîştina berhema wêjeyî alîkarê wî be, bala wî ber bi berhemên hêja de bikşîne, çêja rexneyî û ciwanî ya wî perwede bike, û karînên vebjartina berhemên serkeftî li nik wî xurt bike.
Bi vî awayî para rexneyê di pêşvebirina tevgera wêjeyî de mezin û fireh dibe, çimkê dikare çêja wejeyî, bi gelemperî, dewlemed bike, da ku wêje şûna xwe ya layiq di civakê de bistîne, û rola xwe ya hukardar bilîze, û nerxên mirovane; wek maf, azadî û ciwaniyê biparêze.
- 3 -
Tevî ez bawer im, ku ev mijara me gelekî fireh e, kurtegtarek mîna vê gotara min nikare barê wê hilgire, lê dikarim weha biçim, ku ewê pareke mezin ji vî barî hilgirtiye, û gîhaye sînorê giringtirîn pirsa ku li vir serê xwe hildide: Gelo ev her du têrm ( rewanbêjî û rexne ) li gel hevdu têkildar in, ya na?. Eger têkilî di navbera wan de hebe, ew çî ye?.
Ez bawer im, ku danasîna herduwan bi vî awayê jorîn, û delametên wan didine xuyakirin ku têkiliya hêzdar di navbera wan de heye, ku her du jî hevdu tewaw dikin.
Mirov dikare bêje, ku rewanbêjî zanisteke ciwanî têorî ye, dikare zanîna mirov di vî warê wêjeyî de xurt û dewlemend bike, dikare ji bo nivîsevanan bibe hînkerê şêweyên nivîsînê, dikare çawaniya derbirîna wate û ramanan li pêş nivîsevanan sayî bike, û bide xuyakirin, ku çawa naverok ( wate û raman ) û derbirînê li hevdu dibanin. Pê re jî xuya dibe, ku sûd û hukariya rewanbêjiyê ji beriya nivisandinê dest pêdike; ango divê nivîsevan û rexnevan, beriya nivîsînê û vekolînê, xwediyê sermiyanê rewanbêjî bin.
Lê rexne, tevî ku ew jî zanist e, usûl û rêbazên wê hene, berhemên wêje li ber ronahiya wan rêbazan dixwîne û vedikole, û nerîna xwe ya dawî dîsan li gor boçûnên wan rêbazan diyar dike, ku ev berhem serkeftî û hêzdar e, û ya din jî ne serkeftî û qels e, lê nikare ne ji rewanbêjiyê bi dûr de bikeve, ji ber ku bermayên wê di warê piratîkê de dixebitîne, û sûdê jê werdigire, û ne jî dikare xwe ji çêja xweyîtî ya xwêner û ya rexnevan biparêze, lewre jî pareke hunerê dikeve vê zanistê, ango giyanên zanînê û huner her duwan jî di rexneyê de rolên xwe dilîzin.
Ev boçûna me ustûbariya zimanzanên Kurd giran dike, ji ber ku dide xuyakirin, ku zimanewanî, an zimanzanî ne tenê alfabêt, cidakirina dengdêr û dengdaran, lêker, kirar, bireser, ristina hevokê û her wekî din e, belê şêweyên nivîsînê û gotinê; ango rewanbêjî, li kêlek rêzimên, dikeve tepela kar û divîtiyên, ku li benda wan in.
__________________________________
* Ji bo wateyên her peyvên elmanî, û ya ewrupî, biner: Ferhenga elmanî – erebî ( Deutsche – Arabische Wörterbuch ) ya Götz Schregle, Bi hevkariya Fahmî Abu l-Fadl, Mahmoud Hegazî, Tewfik Borg, û Kamal Radwan. Weşana Macdonald & Evans LTD London, û Librairi du Liban, Beirut 1977, rû 284, 172, 958.
(1) E. Xanî: Mem û Zîn. Vekolîn û şirovekirina Mihemed Emînê Osman. Çapa yekem, çapxan Elcahiz, Bexda 1990, rû 51.